Malaria , zimnica (łac. malaria, plasmodiosis, dawna nazwa febra z łac. febris = gorączka, także paludyzm) – ostra lub przewlekła tropikalna choroba pasożytnicza, której różne postacie wywoływane są przez jeden lub więcej z czterech gatunków jednokomórkowego pierwotniaka z rodzaju Plasmodium:
* zarodźca ruchliwego (Plasmodium vivax),
* zarodźca pasmowego (Plasmodium malariae),
* zarodźca sierpowatego (Plasmodium falciparum),
* zarodźca owalnego (Plasmodium ovale).
Inne gatunki z rodzaju Plasmodium zarażają zwierzęta. U człowieka najczęściej dochodzi do zakażeń zarodźcem ruchliwym i sierpowatym, przy czym ten ostatni powoduje najcięższą postać choroby i najczęściej prowadzi do zgonu.
Wektorem malarii przenoszącym ją między osobami chorymi i zdrowymi są samice komarów z rodzaju Anopheles.
Malaria jest to najczęstsza na świecie choroba zakaźna na którą co roku zachorowuje ponad 220 mln osób, a umiera 1-3 mln (są to głównie dzieci poniżej 5 roku życia z Czarnej Afryki)[1]. Zachorowania poza terenami tropikalnymi i subtropikalnymi endemicznego występowania tej choroby spotykane są u osób powracających z tych regionów, a także sporadycznie w pobliżu lotnisk i portów, gdzie zostają zawleczone komary z rodzaju Anopheles.
Malaria wywoływana jest 4 gatunki (species) Plasmodium: P. falciparum. P. vivax, P. ovale i P. malariae.
Nierzadkie są inwazje kilkoma gatunkami pasożyta. Najgroźniejsze są, zawlekane z tropiku inwazje Plasmodium falciparum, który rozmnaża się szybko i w ciągu kilku dni może doprowadzić do ciężkich powikłań wielonarządowych i do zgonu. W ciężkich przypadkach inwazji Plasmodium falciparum odsetek aktualnie zarażonych krwinek czerwonych zwykle przekracza 5%. Malaria o etiologii Plasmodium falciparum (tzw. malaria tropikalna) różni się zasadniczo od choroby wywołanej innymi gatunkami Plasmodium. Tylko w tej postaci występuje cytoadherencja erytrocytów zarażonych pierwotniakiem do śródbłonka drobnych naczyń, ich sekwestracja i rozsiane zamknięcie tych naczyń ze wszystkimi następstwami – reologicznymi, narządowymi i metabolicznymi.
Od 1963 roku Polska jest wolna od rodzimej transmisji Plasmodium vivax, która przybierała charakter epidemiczny po I i II wojnie światowej.
Zarodźce malarii wymagają dwóch nosicieli: komara i człowieka. W złożonym cyklu rozwojowym pierwotniaka zachodzi przemiana pokoleń:
• cykl płciowy (gamogeniczny i sporogeniczny) zachodzi w samicy komara widliszka (Anopheles spp.),
• schizogeniczny rozród bezpłciowy zachodzi u człowieka.
Postać dojrzała zarodźca bytuje w komarze, on jest przeto żywicielem ostatecznym. Człowiek zaraża się podczas ukąszenia przez samicę widliszka (Anopheles spp.) – wraz ze śliną komara wnikają do organizmu sporozoity pasożyta. Samica widliszka zaraża się ssąc krew człowieka zawierającą gametocyty (progamety – dojrzałe postaci płciowe zarodźca) – w przewodzie pokarmowym komara dochodzi do zapłodnienia – rozpoczyna się sporogonia. Zarażenie Plasmodium falciparum nie daje późnych nawrotów zimnicy, gdyż gatunek ten nie wytwarza tzw. hypnozoitów – wolno rozwijających się postaci wątrobowych (dormant liver stages). Plasmodium vivax i Plasmodium ovale wytwarzają hypnozoity i mogą powodować późne nawroty choroby – nawet do kilku lat po zarażeniu. Przypadki inwazji Plasmodium malariae nie powodują powstawania hypnozoitów wątrobowych, pierwotniaki mogą jednak przetrwać w łożysku naczyniowym, co może być źródłem późnych nawrotów, niekiedy w kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat, po pobycie w rejonach endemicznych. Rozróżnia się rodzime przypadki malarii przenoszone przez krajowe komary (autochtonus, indigenous malaria) lub przez komary zawleczone z tropiku (autochtonous induced malaria) oraz przypadki malarii zawlekane z terenów malarycznych (imported malaria) lub przeniesione w sposób sztuczny (np. przetoczenie krwi – induced malaria). Mówi się również o przypadkach malarii nawrotowej (relapsing malaria) lub o malarii nieustalonego pochodzenia (cryptic malaria). W procesie rozpoznawania inwazji Plasmodium występują kolejno przypadki podejrzane, prawdopodobne i potwierdzone malarii.